| I | pronombre | ñuqa | I am here now. Ñuqa kaypi kani kunan. |
|---|
| you | pronombre | qam | You are my friend. Qam masiy kanki. |
|---|
| he | pronombre | pay | He is in the house. Pay wasipi kan. |
|---|
| we | pronombre | ñuqanchik | We live in this city. Ñuqanchik kay llaqtapi kawsanchik. |
|---|
| they | pronombre | paykuna | They work every day. Paykuna sapa p'unchay llamk'anku. |
|---|
| what | pronombre | ima | What do you want now? ¿Ima munanki kunan? |
|---|
| where | adverbio | maypi | Where is your house? ¿Maypi wasiyki kan? |
|---|
| when | adverbio | hayk'aq | When do they come here? ¿Hayk'aq hamunku kayman? |
|---|
| who | pronombre | pi | Who is that man? ¿Pi chay qhariqa? |
|---|
| why | adverbio | imarayku | Why are you sad today? ¿Imarayku llakisqa kanki kunan p'unchay? |
|---|
| how | adverbio | imayna | How do you make bread? ¿Imayna t'antata ruranki? |
|---|
| to be | verbo | kay | We are very happy today. Ñuqanchik kusisqa kachkanchik kunan p'unchay. |
|---|
| to do | verbo | ruway | I do my work now. Ñuqa llamk'ayniyta kunan ruwani. |
|---|
| to go | verbo | riy | They go to school early. Paykuna yachaywasiman tutamanta rinku. |
|---|
| to come | verbo | hamuy | Come to my house tomorrow. Wasiyman paqarin hamuy. |
|---|
| to see | verbo | rikuy | I see the mountain clearly. Ñuqa urquta allinta rikuni. |
|---|
| to know | verbo | yachay | I know that story well. Ñuqa chay willakuyta allinta yachani. |
|---|
| to think | verbo | yuyay | We think about our future. Ñuqanchik ñawpaqman yuyanchik. |
|---|
| to want | verbo | munay | I want hot tea now. Ñuqa kunan q'uñi tiyata munani. |
|---|
| to make | verbo | ruway | She makes good bread daily. |
|---|
| to take | verbo | hap'iy | Take the book to school. Qillqata yachaywasiman hap'iy. |
|---|
| to give | verbo | quy | Give me the red book. Puka qillqata quway. |
|---|
| to say | verbo | niy | I say your name softly. Ñuqa sutiykita llamp'u simillawan nini. |
|---|
| to tell | verbo | willay | Tell me the true story. Cheqaq willakuyta willaway. |
|---|
| to ask | verbo | tapuy | Ask the teacher that question. Yachachiqta chay tapuyta tapuy. |
|---|
| to find | verbo | tariy | I found my old book. Ñuqa mawka qillqayta tarini. |
|---|
| to look | verbo | qhaway | Look at the blue sky. Anqas hanaqpachata qhaway. |
|---|
| to work | verbo | llamk'ay | They work in the city. Paykuna llaqtapi llamk'anku. |
|---|
| to eat | verbo | mikhuy | We eat rice every day. Ñuqanchik sapa p'unchay arrusta mikhunchik. |
|---|
| to drink | verbo | upyay | I drink water every morning. Ñuqa sapa paqariyta yaku upyani. |
|---|
| to sleep | verbo | puñuy | The child sleeps at night. Wawa tuta puñun. |
|---|
| to walk | verbo | puriy | We walk to school together. Ñuqanchik kuska yachaywasiman purinchik. |
|---|
| to run | verbo | phaway | The boy runs very fast. Churi ancha utqayta phawan. |
|---|
| to read | verbo | ñawinchay | I read this book now. Ñuqa kay qillqata kunan ñawinchani. |
|---|
| to write | verbo | qillqay | She writes a short story. |
|---|
| to speak | verbo | rimay | We speak one language here. Ñuqanchik kaypi huk simita rimanchik. |
|---|
| to listen | verbo | uyariy | Listen to the beautiful music. Sumaq takiyta uyarikuy. |
|---|
| to hear | verbo | uyariy | I hear the wind outside. Ñuqa wayrata hawapi uyarini. |
|---|
| to buy | verbo | rantiy | We buy fresh fruit today. Ñuqanchik kunan p'unchay musuq rurukunata rantinchik. |
|---|
| to sell | verbo | rantikuy | They sell bread in town. Paykuna llaqtapi t'antata rantikunku. |
|---|
| to pay | verbo | pagaq | |
|---|
| to help | verbo | yanapay | Help your mother at home. Wasipi mamaykita yanapay. |
|---|
| to love | verbo | munakuy | I love my family deeply. Ñuqa aylluyta sunquywan munakuni. |
|---|
| to live | verbo | kawsay | They live near the river. Paykuna mayu qayllapi kawsanku. |
|---|
| to die | verbo | wañuy | All people die one day. Llapa runakuna huk p'unchay wañunku. |
|---|
| to learn | verbo | yachay | Children learn at school daily. Wawakuna sapa p'unchay yachaywasipi yachanku. |
|---|
| to teach | verbo | yachachiy | They teach our language well. Paykuna siminchikta allinta yachachinku. |
|---|
| to open | verbo | kichay | Open the door slowly, please. Punkuta allillanmanta kichay, ama hina. |
|---|
| to close | verbo | wichq'ay | Close the door at night. Tuta punkuta wichq'ay. |
|---|
| person | sustantivo | runa | Each person has a name. Sapa runaqa sutiyuqmi. |
|---|
| man | sustantivo | qhari | That man is very tall. Chay qhari ancha hatunmi. |
|---|
| woman | sustantivo | warmi | The woman drinks hot tea. Warmi q'uñi tiyata upyan. |
|---|
| child | sustantivo | wawa | The child is sleeping now. Wawa kunan puñushan. |
|---|
| boy | sustantivo | churi | The boy reads a book. Churi huk qillqata ñawinchan. |
|---|
| girl | sustantivo | sipas | The girl sings every morning. Sipas sapa paqariy takin. |
|---|
| family | sustantivo | ayllu | My family lives here. Aylluy kaypi kawsan. |
|---|
| mother | sustantivo | mama | My mother makes bread. Mamay t'antata ruwan. |
|---|
| father | sustantivo | tayta | My father works hard. Taytay sinchita llamk'an. |
|---|
| friend | sustantivo | masi | You are my good friend. Qam allin masiymi kanki. |
|---|
| house | sustantivo | wasi | Our house is very small. Wasinchik ancha huch'uymi. |
|---|
| home | sustantivo | wasi | I am going home now. Ñuqa wasiyta kunan rishani. |
|---|
| school | sustantivo | yachaywasi | The school is in town. Yachaywasi llaqtapim kachkan. |
|---|
| city | sustantivo | llaqta | This city is very big. Kay llaqta ancha hatunmi. |
|---|
| world | sustantivo | pacha | The world is very large. Pacha ancha hatunmi. |
|---|
| room | sustantivo | k'uchu | The room is very cold. K'uchu ancha chirim. |
|---|
| time | sustantivo | pacha | Time passes very quickly. Pacha ancha utqayta pasan. |
|---|
| day | sustantivo | p'unchay | Today is a good day. Kunan p'unchay allin p'unchaymi. |
|---|
| night | sustantivo | tuta | The night is very cold. Tuta ancha chirim. |
|---|
| morning | sustantivo | paqariy | The morning is beautiful here. Paqariy kaypi sumaqmi. |
|---|
| evening | sustantivo | chisi | We walk in the evening. Ñuqanchik chisipi purinchik. |
|---|
| week | sustantivo | simana | I work every week here. Ñuqa sapa simana kaypi llamk'ani. |
|---|
| month | sustantivo | killa | This month is very busy. Kay killa ancha ocupasqam. |
|---|
| year | sustantivo | wata | This year is very important. Kay wata ancha importantemi. |
|---|
| today | adverbio | kunan p'unchay | I work at home today. Ñuqa kunan p'unchay wasipi llamk'ani. |
|---|
| tomorrow | adverbio | paqarin | We will go tomorrow morning. Ñuqanchik paqarin paqariyta risunchik. |
|---|
| yesterday | adverbio | qayna p'unchay | Yesterday I read that book. Qayna p'unchay chay qillqata ñawinchani. |
|---|
| now | adverbio | kunan | Come here right now. Kunan kayman hamuy. |
|---|
| sun | sustantivo | inti | The sun is very hot. Inti ancha q'uñim. |
|---|
| moon | sustantivo | killa | The moon is bright tonight. Killa kunan tuta k'ancharin. |
|---|
| star | sustantivo | quyllur | That star is very bright. Chay quyllur ancha k'ancharin. |
|---|
| sky | sustantivo | hanaq pacha | The sky is very blue. Hanaq pacha ancha anqasmi. |
|---|
| earth | sustantivo | allpa | The earth is wet today. Allpa kunan p'unchay q'umirmi. |
|---|
| fire | sustantivo | nina | The fire is very hot. Nina ancha q'uñim. |
|---|
| water | sustantivo | yaku | The water is very cold. Yaku ancha chirim. |
|---|
| rain | sustantivo | para | The rain falls all day. Para llapa p'unchay urman. |
|---|
| wind | sustantivo | wayra | The wind is very strong. Wayra ancha kallpasapam. |
|---|
| tree | sustantivo | mallki | That tree is very tall. Chay mallki ancha hatunmi. |
|---|
| flower | sustantivo | t'ika | This flower is very beautiful. Kay t'ika ancha sumaqmi. |
|---|
| mountain | sustantivo | urqu | The mountain is very high. Urqu ancha hatunmi. |
|---|
| river | sustantivo | mayu | The river has cold water. |
|---|
| sea | sustantivo | mama qucha | The sea is very large. Mama qucha ancha hatunmi. |
|---|
| food | sustantivo | mikhuna | The food is very good. Mikhuna ancha allinmi. |
|---|
| bread | sustantivo | t'anta | I eat bread every morning. Ñuqa sapa paqariy t'antata mikhuni. |
|---|
| rice | sustantivo | arrus | We cook rice at home. Ñuqanchik wasipi arrusta yanunchik. |
|---|
| meat | sustantivo | aycha | They eat meat on Sunday. Paykuna domingo p'unchay aychata mikhunku. |
|---|
| fish | sustantivo | challwa | We eat fish today. Ñuqanchik kunan p'unchay challwata mikhunchik. |
|---|
| egg | sustantivo | runtu | The child eats an egg. Wawa huk runtuta mikhun. |
|---|
| milk | sustantivo | ñuñu | The baby drinks warm milk. Wawa q'uñi ñuñuta upyan. |
|---|
| fruit | sustantivo | ruru | This fruit is very sweet. Kay ruru ancha misk'imi. |
|---|
| tea | sustantivo | tiya | I drink tea every evening. Ñuqa sapa chisi tiyata upyani. |
|---|
| coffee | sustantivo | kapi | He drinks coffee every morning. Pay sapa paqariy kapita upyan. |
|---|
| head | sustantivo | uma | My head hurts today. Umay kunan p'unchay nanan. |
|---|
| eye | sustantivo | ñawi | Her eye is very beautiful. |
|---|
| ear | sustantivo | rinri | My ear hurts a little. Rinriy asllam nanan. |
|---|
| mouth | sustantivo | simi | Open your mouth wide. Simiykita hatunta kichay. |
|---|
| nose | sustantivo | sinqa | My nose is very cold. Sinqay ancha chirim. |
|---|
| hand | sustantivo | maki | Wash your hands now. Makiykikunata kunan mayllakuy. |
|---|
| foot | sustantivo | chaki | My foot hurts today. Chakiy kunan p'unchay nanan. |
|---|
| heart | sustantivo | sunqu | His heart is very strong. |
|---|
| name | sustantivo | suti | My name is Ana. Sutiy Ana. |
|---|
| book | sustantivo | qillqa | This book is very old. Kay qillqa ancha mawkami. |
|---|
| word | sustantivo | simi | That word is very important. Chay simi ancha importantemi. |
|---|
| language | sustantivo | simi | Quechua is a beautiful language. Runasimi sumaq simim. |
|---|
| money | sustantivo | qullqi | |
|---|
| work | sustantivo | llamk'ay | My work is very hard. Llamk'ayniy ancha sasam. |
|---|
| love | sustantivo | munakuy | Love is very important. Munakuy ancha importantemi. |
|---|
| music | sustantivo | takiy | The music is very beautiful. Takiy ancha sumaqmi. |
|---|
| story | sustantivo | willakuy | That story is very long. Chay willakuy ancha suni. |
|---|
| way | sustantivo | ñan | This is the right way. Kaymi allin ñanqa. |
|---|
| thing | sustantivo | ima | What is that thing? ¿Ima chay imaqa? |
|---|
| life | sustantivo | kawsay | Life is very beautiful. Kawsay ancha sumaqmi. |
|---|
| door | sustantivo | punku | The door is now open. Punku kunan kichasqam. |
|---|
| table | sustantivo | misa | The book is on the table. Qillqa misapi kachkan. |
|---|
| chair | sustantivo | tiyana | The chair is very old. Tiyana ancha mawkami. |
|---|
| car | sustantivo | antiwu | The car is very fast. Antiwu ancha utqaymi. |
|---|
| good | adjetivo | allin | This bread is very good. Kay t'anta ancha allinmi. |
|---|
| bad | adjetivo | mana allin | The food is very bad. Mikhuna ancha mana allinmi. |
|---|
| big | adjetivo | hatun | That house is very big. Chay wasi ancha hatunmi. |
|---|
| small | adjetivo | huch'uy | This room is very small. Kay k'uchu ancha huch'uymi. |
|---|
| new | adjetivo | musuq | I bought a new book. Ñuqa musuq qillqata rantini. |
|---|
| old | adjetivo | mawka | This table is very old. Kay misa ancha mawkami. |
|---|
| long | adjetivo | suni | The river is very long. Mayu ancha sunim. |
|---|
| high | adjetivo | hanaq | That mountain is very high. Chay urqu ancha hanaqmi. |
|---|
| low | adjetivo | uray | That table is very low. Chay misa ancha uraymi. |
|---|
| hot | adjetivo | q'uñi | The tea is very hot. Tiya ancha q'uñim. |
|---|
| cold | adjetivo | chiri | The water is very cold. Yaku ancha chirim. |
|---|
| happy | adjetivo | kusisqa | The children are very happy. Wawakuna ancha kusisqakuna kanku. |
|---|
| sad | adjetivo | llakisqa | |
|---|
| beautiful | adjetivo | sumaq | This flower is beautiful. Kay t'ika sumaqmi. |
|---|
| easy | adjetivo | facil | This work is very easy. Kay llamk'ay ancha facilmi. |
|---|
| hard | adjetivo | sasa | This question is very hard. Kay tapuy ancha sasam. |
|---|
| fast | adjetivo | utqay | That car is very fast. Chay antiwu ancha utqaymi. |
|---|
| slow | adjetivo | unay | The old man walks slowly. |
|---|
| right | adjetivo | allin | Your answer is right. Kutichisqayki allinmi. |
|---|
| wrong | adjetivo | pantay | That answer is wrong. Chay kutichiy pantasqam. |
|---|
| important | adjetivo | importante | This book is very important. Kay qillqa ancha importantemi. |
|---|
| true | adjetivo | cheqaq | That story is true. Chay willakuy cheqaqmi. |
|---|
| full | adjetivo | hunt'a | |
|---|
| empty | adjetivo | ch'usaq | The room is empty now. K'uchu kunan ch'usaqmi. |
|---|
| young | adjetivo | wayna | That man is still young. Chay qhariqa waynaraqmi. |
|---|
| strong | adjetivo | kallpasapa | That woman is very strong. Chay warmi ancha kallpasapam. |
|---|
| weak | adjetivo | pisi kallpa | The child is still weak. Wawa pisi kallpayuqraqmi. |
|---|
| red | adjetivo | puka | The flower is red. T'ika pukam. |
|---|
| blue | adjetivo | anqas | The sky is blue today. Hanaq pacha kunan anqasmi. |
|---|
| green | adjetivo | q'omer | The grass is very green. Q'ura ancha q'omermi. |
|---|
| yellow | adjetivo | q'illu | The flower is yellow. T'ika q'illum. |
|---|
| black | adjetivo | yana | The dog is black. Allqu yana. |
|---|
| white | adjetivo | yuraq | The house is white. Wasi yuraqmi. |
|---|
| yes | interjección | ari | Yes, I understand now. Ari, kunan entiendeni. |
|---|
| no | interjección | mana | No, I do not know. Mana, manam yachanichu. |
|---|
| not | adverbio | mana | I am not tired now. Manam kunan sayk'usqachu kani. |
|---|
| and | conjunción | wan | |
|---|
| or | conjunción | utaq | Tea or coffee is fine. Tiya utaq kapi allinmi. |
|---|
| but | conjunción | ichaqa | I want tea, but coffee too. Tiyata munani, ichaqa kapitapas. |
|---|
| if | conjunción | sichus | If you come, I stay. Sichus hamunki, ñuqa qhipani. |
|---|
| because | conjunción | imaraykuchus | I sleep early because I work. Puñuni tutamanta, imaraykuchus llamk'ani. |
|---|
| with | preposición | wan | |
|---|
| without | preposición | mana ... -yuq | I drink tea without sugar. |
|---|
| for | preposición | paq | This gift is for you. Kay qusqa qampaqmi. |
|---|
| from | preposición | manta | I come from that city. Ñuqa chay llaqtamanta hamuni. |
|---|
| to | preposición | man | We go to school daily. Ñuqanchik sapa p'unchay yachaywasiman rinchik. |
|---|