| ñuqa | pronoun | I | Ñuqa kaypi kani kunan. I am here now. |
|---|
| qam | pronoun | you | Qam masiy kanki. You are my friend. |
|---|
| pay | pronoun | he | Pay wasipi kan. He is in the house. |
|---|
| ñuqanchik | pronoun | we | Ñuqanchik kay llaqtapi kawsanchik. We live in this city. |
|---|
| paykuna | pronoun | they | Paykuna sapa p'unchay llamk'anku. They work every day. |
|---|
| ima | pronoun | what | ¿Ima munanki kunan? What do you want now? |
|---|
| maypi | adverb | where | ¿Maypi wasiyki kan? Where is your house? |
|---|
| hayk'aq | adverb | when | ¿Hayk'aq hamunku kayman? When do they come here? |
|---|
| pi | pronoun | who | ¿Pi chay qhariqa? Who is that man? |
|---|
| imarayku | adverb | why | ¿Imarayku llakisqa kanki kunan p'unchay? Why are you sad today? |
|---|
| imayna | adverb | how | ¿Imayna t'antata ruranki? How do you make bread? |
|---|
| kay | verb | to be | Ñuqanchik kusisqa kachkanchik kunan p'unchay. We are very happy today. |
|---|
| ruway | verb | to do | Ñuqa llamk'ayniyta kunan ruwani. I do my work now. |
|---|
| riy | verb | to go | Paykuna yachaywasiman tutamanta rinku. They go to school early. |
|---|
| hamuy | verb | to come | Wasiyman paqarin hamuy. Come to my house tomorrow. |
|---|
| rikuy | verb | to see | Ñuqa urquta allinta rikuni. I see the mountain clearly. |
|---|
| yachay | verb | to know | Ñuqa chay willakuyta allinta yachani. I know that story well. |
|---|
| yuyay | verb | to think | Ñuqanchik ñawpaqman yuyanchik. We think about our future. |
|---|
| munay | verb | to want | Ñuqa kunan q'uñi tiyata munani. I want hot tea now. |
|---|
| ruway | verb | to make | |
|---|
| hap'iy | verb | to take | Qillqata yachaywasiman hap'iy. Take the book to school. |
|---|
| quy | verb | to give | Puka qillqata quway. Give me the red book. |
|---|
| niy | verb | to say | Ñuqa sutiykita llamp'u simillawan nini. I say your name softly. |
|---|
| willay | verb | to tell | Cheqaq willakuyta willaway. Tell me the true story. |
|---|
| tapuy | verb | to ask | Yachachiqta chay tapuyta tapuy. Ask the teacher that question. |
|---|
| tariy | verb | to find | Ñuqa mawka qillqayta tarini. I found my old book. |
|---|
| qhaway | verb | to look | Anqas hanaqpachata qhaway. Look at the blue sky. |
|---|
| llamk'ay | verb | to work | Paykuna llaqtapi llamk'anku. They work in the city. |
|---|
| mikhuy | verb | to eat | Ñuqanchik sapa p'unchay arrusta mikhunchik. We eat rice every day. |
|---|
| upyay | verb | to drink | Ñuqa sapa paqariyta yaku upyani. I drink water every morning. |
|---|
| puñuy | verb | to sleep | Wawa tuta puñun. The child sleeps at night. |
|---|
| puriy | verb | to walk | Ñuqanchik kuska yachaywasiman purinchik. We walk to school together. |
|---|
| phaway | verb | to run | Churi ancha utqayta phawan. The boy runs very fast. |
|---|
| ñawinchay | verb | to read | Ñuqa kay qillqata kunan ñawinchani. I read this book now. |
|---|
| qillqay | verb | to write | |
|---|
| rimay | verb | to speak | Ñuqanchik kaypi huk simita rimanchik. We speak one language here. |
|---|
| uyariy | verb | to listen | Sumaq takiyta uyarikuy. Listen to the beautiful music. |
|---|
| uyariy | verb | to hear | Ñuqa wayrata hawapi uyarini. I hear the wind outside. |
|---|
| rantiy | verb | to buy | Ñuqanchik kunan p'unchay musuq rurukunata rantinchik. We buy fresh fruit today. |
|---|
| rantikuy | verb | to sell | Paykuna llaqtapi t'antata rantikunku. They sell bread in town. |
|---|
| pagaq | verb | to pay | |
|---|
| yanapay | verb | to help | Wasipi mamaykita yanapay. Help your mother at home. |
|---|
| munakuy | verb | to love | Ñuqa aylluyta sunquywan munakuni. I love my family deeply. |
|---|
| kawsay | verb | to live | Paykuna mayu qayllapi kawsanku. They live near the river. |
|---|
| wañuy | verb | to die | Llapa runakuna huk p'unchay wañunku. All people die one day. |
|---|
| yachay | verb | to learn | Wawakuna sapa p'unchay yachaywasipi yachanku. Children learn at school daily. |
|---|
| yachachiy | verb | to teach | Paykuna siminchikta allinta yachachinku. They teach our language well. |
|---|
| kichay | verb | to open | Punkuta allillanmanta kichay, ama hina. Open the door slowly, please. |
|---|
| wichq'ay | verb | to close | Tuta punkuta wichq'ay. Close the door at night. |
|---|
| runa | noun | person | Sapa runaqa sutiyuqmi. Each person has a name. |
|---|
| qhari | noun | man | Chay qhari ancha hatunmi. That man is very tall. |
|---|
| warmi | noun | woman | Warmi q'uñi tiyata upyan. The woman drinks hot tea. |
|---|
| wawa | noun | child | Wawa kunan puñushan. The child is sleeping now. |
|---|
| churi | noun | boy | Churi huk qillqata ñawinchan. The boy reads a book. |
|---|
| sipas | noun | girl | Sipas sapa paqariy takin. The girl sings every morning. |
|---|
| ayllu | noun | family | Aylluy kaypi kawsan. My family lives here. |
|---|
| mama | noun | mother | Mamay t'antata ruwan. My mother makes bread. |
|---|
| tayta | noun | father | Taytay sinchita llamk'an. My father works hard. |
|---|
| masi | noun | friend | Qam allin masiymi kanki. You are my good friend. |
|---|
| wasi | noun | house | Wasinchik ancha huch'uymi. Our house is very small. |
|---|
| wasi | noun | home | Ñuqa wasiyta kunan rishani. I am going home now. |
|---|
| yachaywasi | noun | school | Yachaywasi llaqtapim kachkan. The school is in town. |
|---|
| llaqta | noun | city | Kay llaqta ancha hatunmi. This city is very big. |
|---|
| pacha | noun | world | Pacha ancha hatunmi. The world is very large. |
|---|
| k'uchu | noun | room | K'uchu ancha chirim. The room is very cold. |
|---|
| pacha | noun | time | Pacha ancha utqayta pasan. Time passes very quickly. |
|---|
| p'unchay | noun | day | Kunan p'unchay allin p'unchaymi. Today is a good day. |
|---|
| tuta | noun | night | Tuta ancha chirim. The night is very cold. |
|---|
| paqariy | noun | morning | Paqariy kaypi sumaqmi. The morning is beautiful here. |
|---|
| chisi | noun | evening | Ñuqanchik chisipi purinchik. We walk in the evening. |
|---|
| simana | noun | week | Ñuqa sapa simana kaypi llamk'ani. I work every week here. |
|---|
| killa | noun | month | Kay killa ancha ocupasqam. This month is very busy. |
|---|
| wata | noun | year | Kay wata ancha importantemi. This year is very important. |
|---|
| kunan p'unchay | adverb | today | Ñuqa kunan p'unchay wasipi llamk'ani. I work at home today. |
|---|
| paqarin | adverb | tomorrow | Ñuqanchik paqarin paqariyta risunchik. We will go tomorrow morning. |
|---|
| qayna p'unchay | adverb | yesterday | Qayna p'unchay chay qillqata ñawinchani. Yesterday I read that book. |
|---|
| kunan | adverb | now | Kunan kayman hamuy. Come here right now. |
|---|
| inti | noun | sun | Inti ancha q'uñim. The sun is very hot. |
|---|
| killa | noun | moon | Killa kunan tuta k'ancharin. The moon is bright tonight. |
|---|
| quyllur | noun | star | Chay quyllur ancha k'ancharin. That star is very bright. |
|---|
| hanaq pacha | noun | sky | Hanaq pacha ancha anqasmi. The sky is very blue. |
|---|
| allpa | noun | earth | Allpa kunan p'unchay q'umirmi. The earth is wet today. |
|---|
| nina | noun | fire | Nina ancha q'uñim. The fire is very hot. |
|---|
| yaku | noun | water | Yaku ancha chirim. The water is very cold. |
|---|
| para | noun | rain | Para llapa p'unchay urman. The rain falls all day. |
|---|
| wayra | noun | wind | Wayra ancha kallpasapam. The wind is very strong. |
|---|
| mallki | noun | tree | Chay mallki ancha hatunmi. That tree is very tall. |
|---|
| t'ika | noun | flower | Kay t'ika ancha sumaqmi. This flower is very beautiful. |
|---|
| urqu | noun | mountain | Urqu ancha hatunmi. The mountain is very high. |
|---|
| mayu | noun | river | |
|---|
| mama qucha | noun | sea | Mama qucha ancha hatunmi. The sea is very large. |
|---|
| mikhuna | noun | food | Mikhuna ancha allinmi. The food is very good. |
|---|
| t'anta | noun | bread | Ñuqa sapa paqariy t'antata mikhuni. I eat bread every morning. |
|---|
| arrus | noun | rice | Ñuqanchik wasipi arrusta yanunchik. We cook rice at home. |
|---|
| aycha | noun | meat | Paykuna domingo p'unchay aychata mikhunku. They eat meat on Sunday. |
|---|
| challwa | noun | fish | Ñuqanchik kunan p'unchay challwata mikhunchik. We eat fish today. |
|---|
| runtu | noun | egg | Wawa huk runtuta mikhun. The child eats an egg. |
|---|
| ñuñu | noun | milk | Wawa q'uñi ñuñuta upyan. The baby drinks warm milk. |
|---|
| ruru | noun | fruit | Kay ruru ancha misk'imi. This fruit is very sweet. |
|---|
| tiya | noun | tea | Ñuqa sapa chisi tiyata upyani. I drink tea every evening. |
|---|
| kapi | noun | coffee | Pay sapa paqariy kapita upyan. He drinks coffee every morning. |
|---|
| uma | noun | head | Umay kunan p'unchay nanan. My head hurts today. |
|---|
| ñawi | noun | eye | |
|---|
| rinri | noun | ear | Rinriy asllam nanan. My ear hurts a little. |
|---|
| simi | noun | mouth | Simiykita hatunta kichay. Open your mouth wide. |
|---|
| sinqa | noun | nose | Sinqay ancha chirim. My nose is very cold. |
|---|
| maki | noun | hand | Makiykikunata kunan mayllakuy. Wash your hands now. |
|---|
| chaki | noun | foot | Chakiy kunan p'unchay nanan. My foot hurts today. |
|---|
| sunqu | noun | heart | |
|---|
| suti | noun | name | Sutiy Ana. My name is Ana. |
|---|
| qillqa | noun | book | Kay qillqa ancha mawkami. This book is very old. |
|---|
| simi | noun | word | Chay simi ancha importantemi. That word is very important. |
|---|
| simi | noun | language | Runasimi sumaq simim. Quechua is a beautiful language. |
|---|
| qullqi | noun | money | |
|---|
| llamk'ay | noun | work | Llamk'ayniy ancha sasam. My work is very hard. |
|---|
| munakuy | noun | love | Munakuy ancha importantemi. Love is very important. |
|---|
| takiy | noun | music | Takiy ancha sumaqmi. The music is very beautiful. |
|---|
| willakuy | noun | story | Chay willakuy ancha suni. That story is very long. |
|---|
| ñan | noun | way | Kaymi allin ñanqa. This is the right way. |
|---|
| ima | noun | thing | ¿Ima chay imaqa? What is that thing? |
|---|
| kawsay | noun | life | Kawsay ancha sumaqmi. Life is very beautiful. |
|---|
| punku | noun | door | Punku kunan kichasqam. The door is now open. |
|---|
| misa | noun | table | Qillqa misapi kachkan. The book is on the table. |
|---|
| tiyana | noun | chair | Tiyana ancha mawkami. The chair is very old. |
|---|
| antiwu | noun | car | Antiwu ancha utqaymi. The car is very fast. |
|---|
| allin | adjective | good | Kay t'anta ancha allinmi. This bread is very good. |
|---|
| mana allin | adjective | bad | Mikhuna ancha mana allinmi. The food is very bad. |
|---|
| hatun | adjective | big | Chay wasi ancha hatunmi. That house is very big. |
|---|
| huch'uy | adjective | small | Kay k'uchu ancha huch'uymi. This room is very small. |
|---|
| musuq | adjective | new | Ñuqa musuq qillqata rantini. I bought a new book. |
|---|
| mawka | adjective | old | Kay misa ancha mawkami. This table is very old. |
|---|
| suni | adjective | long | Mayu ancha sunim. The river is very long. |
|---|
| hanaq | adjective | high | Chay urqu ancha hanaqmi. That mountain is very high. |
|---|
| uray | adjective | low | Chay misa ancha uraymi. That table is very low. |
|---|
| q'uñi | adjective | hot | Tiya ancha q'uñim. The tea is very hot. |
|---|
| chiri | adjective | cold | Yaku ancha chirim. The water is very cold. |
|---|
| kusisqa | adjective | happy | Wawakuna ancha kusisqakuna kanku. The children are very happy. |
|---|
| llakisqa | adjective | sad | |
|---|
| sumaq | adjective | beautiful | Kay t'ika sumaqmi. This flower is beautiful. |
|---|
| facil | adjective | easy | Kay llamk'ay ancha facilmi. This work is very easy. |
|---|
| sasa | adjective | hard | Kay tapuy ancha sasam. This question is very hard. |
|---|
| utqay | adjective | fast | Chay antiwu ancha utqaymi. That car is very fast. |
|---|
| unay | adjective | slow | |
|---|
| allin | adjective | right | Kutichisqayki allinmi. Your answer is right. |
|---|
| pantay | adjective | wrong | Chay kutichiy pantasqam. That answer is wrong. |
|---|
| importante | adjective | important | Kay qillqa ancha importantemi. This book is very important. |
|---|
| cheqaq | adjective | true | Chay willakuy cheqaqmi. That story is true. |
|---|
| hunt'a | adjective | full | |
|---|
| ch'usaq | adjective | empty | K'uchu kunan ch'usaqmi. The room is empty now. |
|---|
| wayna | adjective | young | Chay qhariqa waynaraqmi. That man is still young. |
|---|
| kallpasapa | adjective | strong | Chay warmi ancha kallpasapam. That woman is very strong. |
|---|
| pisi kallpa | adjective | weak | Wawa pisi kallpayuqraqmi. The child is still weak. |
|---|
| puka | adjective | red | T'ika pukam. The flower is red. |
|---|
| anqas | adjective | blue | Hanaq pacha kunan anqasmi. The sky is blue today. |
|---|
| q'omer | adjective | green | Q'ura ancha q'omermi. The grass is very green. |
|---|
| q'illu | adjective | yellow | T'ika q'illum. The flower is yellow. |
|---|
| yana | adjective | black | Allqu yana. The dog is black. |
|---|
| yuraq | adjective | white | Wasi yuraqmi. The house is white. |
|---|
| ari | interjection | yes | Ari, kunan entiendeni. Yes, I understand now. |
|---|
| mana | interjection | no | Mana, manam yachanichu. No, I do not know. |
|---|
| mana | adverb | not | Manam kunan sayk'usqachu kani. I am not tired now. |
|---|
| wan | conjunction | and | |
|---|
| utaq | conjunction | or | Tiya utaq kapi allinmi. Tea or coffee is fine. |
|---|
| ichaqa | conjunction | but | Tiyata munani, ichaqa kapitapas. I want tea, but coffee too. |
|---|
| sichus | conjunction | if | Sichus hamunki, ñuqa qhipani. If you come, I stay. |
|---|
| imaraykuchus | conjunction | because | Puñuni tutamanta, imaraykuchus llamk'ani. I sleep early because I work. |
|---|
| wan | preposition | with | |
|---|
| mana ... -yuq | preposition | without | |
|---|
| paq | preposition | for | Kay qusqa qampaqmi. This gift is for you. |
|---|
| manta | preposition | from | Ñuqa chay llaqtamanta hamuni. I come from that city. |
|---|
| man | preposition | to | Ñuqanchik sapa p'unchay yachaywasiman rinchik. We go to school daily. |
|---|