| I | pronoun | ñuqa | I am here now. Ñuqa kaypi kani kunan. |
|---|
| you | pronoun | qam | You are my friend. Qam masiy kanki. |
|---|
| he | pronoun | pay | He is in the house. Pay wasipi kan. |
|---|
| we | pronoun | ñuqanchik | We live in this city. Ñuqanchik kay llaqtapi kawsanchik. |
|---|
| they | pronoun | paykuna | They work every day. Paykuna sapa p'unchay llamk'anku. |
|---|
| what | pronoun | ima | What do you want now? ¿Ima munanki kunan? |
|---|
| where | adverb | maypi | Where is your house? ¿Maypi wasiyki kan? |
|---|
| when | adverb | hayk'aq | When do they come here? ¿Hayk'aq hamunku kayman? |
|---|
| who | pronoun | pi | Who is that man? ¿Pi chay qhariqa? |
|---|
| why | adverb | imarayku | Why are you sad today? ¿Imarayku llakisqa kanki kunan p'unchay? |
|---|
| how | adverb | imayna | How do you make bread? ¿Imayna t'antata ruranki? |
|---|
| to be | verb | kay | We are very happy today. Ñuqanchik kusisqa kachkanchik kunan p'unchay. |
|---|
| to do | verb | ruway | I do my work now. Ñuqa llamk'ayniyta kunan ruwani. |
|---|
| to go | verb | riy | They go to school early. Paykuna yachaywasiman tutamanta rinku. |
|---|
| to come | verb | hamuy | Come to my house tomorrow. Wasiyman paqarin hamuy. |
|---|
| to see | verb | rikuy | I see the mountain clearly. Ñuqa urquta allinta rikuni. |
|---|
| to know | verb | yachay | I know that story well. Ñuqa chay willakuyta allinta yachani. |
|---|
| to think | verb | yuyay | We think about our future. Ñuqanchik ñawpaqman yuyanchik. |
|---|
| to want | verb | munay | I want hot tea now. Ñuqa kunan q'uñi tiyata munani. |
|---|
| to make | verb | ruway | She makes good bread daily. |
|---|
| to take | verb | hap'iy | Take the book to school. Qillqata yachaywasiman hap'iy. |
|---|
| to give | verb | quy | Give me the red book. Puka qillqata quway. |
|---|
| to say | verb | niy | I say your name softly. Ñuqa sutiykita llamp'u simillawan nini. |
|---|
| to tell | verb | willay | Tell me the true story. Cheqaq willakuyta willaway. |
|---|
| to ask | verb | tapuy | Ask the teacher that question. Yachachiqta chay tapuyta tapuy. |
|---|
| to find | verb | tariy | I found my old book. Ñuqa mawka qillqayta tarini. |
|---|
| to look | verb | qhaway | Look at the blue sky. Anqas hanaqpachata qhaway. |
|---|
| to work | verb | llamk'ay | They work in the city. Paykuna llaqtapi llamk'anku. |
|---|
| to eat | verb | mikhuy | We eat rice every day. Ñuqanchik sapa p'unchay arrusta mikhunchik. |
|---|
| to drink | verb | upyay | I drink water every morning. Ñuqa sapa paqariyta yaku upyani. |
|---|
| to sleep | verb | puñuy | The child sleeps at night. Wawa tuta puñun. |
|---|
| to walk | verb | puriy | We walk to school together. Ñuqanchik kuska yachaywasiman purinchik. |
|---|
| to run | verb | phaway | The boy runs very fast. Churi ancha utqayta phawan. |
|---|
| to read | verb | ñawinchay | I read this book now. Ñuqa kay qillqata kunan ñawinchani. |
|---|
| to write | verb | qillqay | She writes a short story. |
|---|
| to speak | verb | rimay | We speak one language here. Ñuqanchik kaypi huk simita rimanchik. |
|---|
| to listen | verb | uyariy | Listen to the beautiful music. Sumaq takiyta uyarikuy. |
|---|
| to hear | verb | uyariy | I hear the wind outside. Ñuqa wayrata hawapi uyarini. |
|---|
| to buy | verb | rantiy | We buy fresh fruit today. Ñuqanchik kunan p'unchay musuq rurukunata rantinchik. |
|---|
| to sell | verb | rantikuy | They sell bread in town. Paykuna llaqtapi t'antata rantikunku. |
|---|
| to pay | verb | pagaq | |
|---|
| to help | verb | yanapay | Help your mother at home. Wasipi mamaykita yanapay. |
|---|
| to love | verb | munakuy | I love my family deeply. Ñuqa aylluyta sunquywan munakuni. |
|---|
| to live | verb | kawsay | They live near the river. Paykuna mayu qayllapi kawsanku. |
|---|
| to die | verb | wañuy | All people die one day. Llapa runakuna huk p'unchay wañunku. |
|---|
| to learn | verb | yachay | Children learn at school daily. Wawakuna sapa p'unchay yachaywasipi yachanku. |
|---|
| to teach | verb | yachachiy | They teach our language well. Paykuna siminchikta allinta yachachinku. |
|---|
| to open | verb | kichay | Open the door slowly, please. Punkuta allillanmanta kichay, ama hina. |
|---|
| to close | verb | wichq'ay | Close the door at night. Tuta punkuta wichq'ay. |
|---|
| person | noun | runa | Each person has a name. Sapa runaqa sutiyuqmi. |
|---|
| man | noun | qhari | That man is very tall. Chay qhari ancha hatunmi. |
|---|
| woman | noun | warmi | The woman drinks hot tea. Warmi q'uñi tiyata upyan. |
|---|
| child | noun | wawa | The child is sleeping now. Wawa kunan puñushan. |
|---|
| boy | noun | churi | The boy reads a book. Churi huk qillqata ñawinchan. |
|---|
| girl | noun | sipas | The girl sings every morning. Sipas sapa paqariy takin. |
|---|
| family | noun | ayllu | My family lives here. Aylluy kaypi kawsan. |
|---|
| mother | noun | mama | My mother makes bread. Mamay t'antata ruwan. |
|---|
| father | noun | tayta | My father works hard. Taytay sinchita llamk'an. |
|---|
| friend | noun | masi | You are my good friend. Qam allin masiymi kanki. |
|---|
| house | noun | wasi | Our house is very small. Wasinchik ancha huch'uymi. |
|---|
| home | noun | wasi | I am going home now. Ñuqa wasiyta kunan rishani. |
|---|
| school | noun | yachaywasi | The school is in town. Yachaywasi llaqtapim kachkan. |
|---|
| city | noun | llaqta | This city is very big. Kay llaqta ancha hatunmi. |
|---|
| world | noun | pacha | The world is very large. Pacha ancha hatunmi. |
|---|
| room | noun | k'uchu | The room is very cold. K'uchu ancha chirim. |
|---|
| time | noun | pacha | Time passes very quickly. Pacha ancha utqayta pasan. |
|---|
| day | noun | p'unchay | Today is a good day. Kunan p'unchay allin p'unchaymi. |
|---|
| night | noun | tuta | The night is very cold. Tuta ancha chirim. |
|---|
| morning | noun | paqariy | The morning is beautiful here. Paqariy kaypi sumaqmi. |
|---|
| evening | noun | chisi | We walk in the evening. Ñuqanchik chisipi purinchik. |
|---|
| week | noun | simana | I work every week here. Ñuqa sapa simana kaypi llamk'ani. |
|---|
| month | noun | killa | This month is very busy. Kay killa ancha ocupasqam. |
|---|
| year | noun | wata | This year is very important. Kay wata ancha importantemi. |
|---|
| today | adverb | kunan p'unchay | I work at home today. Ñuqa kunan p'unchay wasipi llamk'ani. |
|---|
| tomorrow | adverb | paqarin | We will go tomorrow morning. Ñuqanchik paqarin paqariyta risunchik. |
|---|
| yesterday | adverb | qayna p'unchay | Yesterday I read that book. Qayna p'unchay chay qillqata ñawinchani. |
|---|
| now | adverb | kunan | Come here right now. Kunan kayman hamuy. |
|---|
| sun | noun | inti | The sun is very hot. Inti ancha q'uñim. |
|---|
| moon | noun | killa | The moon is bright tonight. Killa kunan tuta k'ancharin. |
|---|
| star | noun | quyllur | That star is very bright. Chay quyllur ancha k'ancharin. |
|---|
| sky | noun | hanaq pacha | The sky is very blue. Hanaq pacha ancha anqasmi. |
|---|
| earth | noun | allpa | The earth is wet today. Allpa kunan p'unchay q'umirmi. |
|---|
| fire | noun | nina | The fire is very hot. Nina ancha q'uñim. |
|---|
| water | noun | yaku | The water is very cold. Yaku ancha chirim. |
|---|
| rain | noun | para | The rain falls all day. Para llapa p'unchay urman. |
|---|
| wind | noun | wayra | The wind is very strong. Wayra ancha kallpasapam. |
|---|
| tree | noun | mallki | That tree is very tall. Chay mallki ancha hatunmi. |
|---|
| flower | noun | t'ika | This flower is very beautiful. Kay t'ika ancha sumaqmi. |
|---|
| mountain | noun | urqu | The mountain is very high. Urqu ancha hatunmi. |
|---|
| river | noun | mayu | The river has cold water. |
|---|
| sea | noun | mama qucha | The sea is very large. Mama qucha ancha hatunmi. |
|---|
| food | noun | mikhuna | The food is very good. Mikhuna ancha allinmi. |
|---|
| bread | noun | t'anta | I eat bread every morning. Ñuqa sapa paqariy t'antata mikhuni. |
|---|
| rice | noun | arrus | We cook rice at home. Ñuqanchik wasipi arrusta yanunchik. |
|---|
| meat | noun | aycha | They eat meat on Sunday. Paykuna domingo p'unchay aychata mikhunku. |
|---|
| fish | noun | challwa | We eat fish today. Ñuqanchik kunan p'unchay challwata mikhunchik. |
|---|
| egg | noun | runtu | The child eats an egg. Wawa huk runtuta mikhun. |
|---|
| milk | noun | ñuñu | The baby drinks warm milk. Wawa q'uñi ñuñuta upyan. |
|---|
| fruit | noun | ruru | This fruit is very sweet. Kay ruru ancha misk'imi. |
|---|
| tea | noun | tiya | I drink tea every evening. Ñuqa sapa chisi tiyata upyani. |
|---|
| coffee | noun | kapi | He drinks coffee every morning. Pay sapa paqariy kapita upyan. |
|---|
| head | noun | uma | My head hurts today. Umay kunan p'unchay nanan. |
|---|
| eye | noun | ñawi | Her eye is very beautiful. |
|---|
| ear | noun | rinri | My ear hurts a little. Rinriy asllam nanan. |
|---|
| mouth | noun | simi | Open your mouth wide. Simiykita hatunta kichay. |
|---|
| nose | noun | sinqa | My nose is very cold. Sinqay ancha chirim. |
|---|
| hand | noun | maki | Wash your hands now. Makiykikunata kunan mayllakuy. |
|---|
| foot | noun | chaki | My foot hurts today. Chakiy kunan p'unchay nanan. |
|---|
| heart | noun | sunqu | His heart is very strong. |
|---|
| name | noun | suti | My name is Ana. Sutiy Ana. |
|---|
| book | noun | qillqa | This book is very old. Kay qillqa ancha mawkami. |
|---|
| word | noun | simi | That word is very important. Chay simi ancha importantemi. |
|---|
| language | noun | simi | Quechua is a beautiful language. Runasimi sumaq simim. |
|---|
| money | noun | qullqi | |
|---|
| work | noun | llamk'ay | My work is very hard. Llamk'ayniy ancha sasam. |
|---|
| love | noun | munakuy | Love is very important. Munakuy ancha importantemi. |
|---|
| music | noun | takiy | The music is very beautiful. Takiy ancha sumaqmi. |
|---|
| story | noun | willakuy | That story is very long. Chay willakuy ancha suni. |
|---|
| way | noun | ñan | This is the right way. Kaymi allin ñanqa. |
|---|
| thing | noun | ima | What is that thing? ¿Ima chay imaqa? |
|---|
| life | noun | kawsay | Life is very beautiful. Kawsay ancha sumaqmi. |
|---|
| door | noun | punku | The door is now open. Punku kunan kichasqam. |
|---|
| table | noun | misa | The book is on the table. Qillqa misapi kachkan. |
|---|
| chair | noun | tiyana | The chair is very old. Tiyana ancha mawkami. |
|---|
| car | noun | antiwu | The car is very fast. Antiwu ancha utqaymi. |
|---|
| good | adjective | allin | This bread is very good. Kay t'anta ancha allinmi. |
|---|
| bad | adjective | mana allin | The food is very bad. Mikhuna ancha mana allinmi. |
|---|
| big | adjective | hatun | That house is very big. Chay wasi ancha hatunmi. |
|---|
| small | adjective | huch'uy | This room is very small. Kay k'uchu ancha huch'uymi. |
|---|
| new | adjective | musuq | I bought a new book. Ñuqa musuq qillqata rantini. |
|---|
| old | adjective | mawka | This table is very old. Kay misa ancha mawkami. |
|---|
| long | adjective | suni | The river is very long. Mayu ancha sunim. |
|---|
| high | adjective | hanaq | That mountain is very high. Chay urqu ancha hanaqmi. |
|---|
| low | adjective | uray | That table is very low. Chay misa ancha uraymi. |
|---|
| hot | adjective | q'uñi | The tea is very hot. Tiya ancha q'uñim. |
|---|
| cold | adjective | chiri | The water is very cold. Yaku ancha chirim. |
|---|
| happy | adjective | kusisqa | The children are very happy. Wawakuna ancha kusisqakuna kanku. |
|---|
| sad | adjective | llakisqa | |
|---|
| beautiful | adjective | sumaq | This flower is beautiful. Kay t'ika sumaqmi. |
|---|
| easy | adjective | facil | This work is very easy. Kay llamk'ay ancha facilmi. |
|---|
| hard | adjective | sasa | This question is very hard. Kay tapuy ancha sasam. |
|---|
| fast | adjective | utqay | That car is very fast. Chay antiwu ancha utqaymi. |
|---|
| slow | adjective | unay | The old man walks slowly. |
|---|
| right | adjective | allin | Your answer is right. Kutichisqayki allinmi. |
|---|
| wrong | adjective | pantay | That answer is wrong. Chay kutichiy pantasqam. |
|---|
| important | adjective | importante | This book is very important. Kay qillqa ancha importantemi. |
|---|
| true | adjective | cheqaq | That story is true. Chay willakuy cheqaqmi. |
|---|
| full | adjective | hunt'a | |
|---|
| empty | adjective | ch'usaq | The room is empty now. K'uchu kunan ch'usaqmi. |
|---|
| young | adjective | wayna | That man is still young. Chay qhariqa waynaraqmi. |
|---|
| strong | adjective | kallpasapa | That woman is very strong. Chay warmi ancha kallpasapam. |
|---|
| weak | adjective | pisi kallpa | The child is still weak. Wawa pisi kallpayuqraqmi. |
|---|
| red | adjective | puka | The flower is red. T'ika pukam. |
|---|
| blue | adjective | anqas | The sky is blue today. Hanaq pacha kunan anqasmi. |
|---|
| green | adjective | q'omer | The grass is very green. Q'ura ancha q'omermi. |
|---|
| yellow | adjective | q'illu | The flower is yellow. T'ika q'illum. |
|---|
| black | adjective | yana | The dog is black. Allqu yana. |
|---|
| white | adjective | yuraq | The house is white. Wasi yuraqmi. |
|---|
| yes | interjection | ari | Yes, I understand now. Ari, kunan entiendeni. |
|---|
| no | interjection | mana | No, I do not know. Mana, manam yachanichu. |
|---|
| not | adverb | mana | I am not tired now. Manam kunan sayk'usqachu kani. |
|---|
| and | conjunction | wan | |
|---|
| or | conjunction | utaq | Tea or coffee is fine. Tiya utaq kapi allinmi. |
|---|
| but | conjunction | ichaqa | I want tea, but coffee too. Tiyata munani, ichaqa kapitapas. |
|---|
| if | conjunction | sichus | If you come, I stay. Sichus hamunki, ñuqa qhipani. |
|---|
| because | conjunction | imaraykuchus | I sleep early because I work. Puñuni tutamanta, imaraykuchus llamk'ani. |
|---|
| with | preposition | wan | |
|---|
| without | preposition | mana ... -yuq | I drink tea without sugar. |
|---|
| for | preposition | paq | This gift is for you. Kay qusqa qampaqmi. |
|---|
| from | preposition | manta | I come from that city. Ñuqa chay llaqtamanta hamuni. |
|---|
| to | preposition | man | We go to school daily. Ñuqanchik sapa p'unchay yachaywasiman rinchik. |
|---|