| ñuqa | pronom | I | Ñuqa kaypi kani kunan. I am here now. |
|---|
| qam | pronom | you | Qam masiy kanki. You are my friend. |
|---|
| pay | pronom | he | Pay wasipi kan. He is in the house. |
|---|
| ñuqanchik | pronom | we | Ñuqanchik kay llaqtapi kawsanchik. We live in this city. |
|---|
| paykuna | pronom | they | Paykuna sapa p'unchay llamk'anku. They work every day. |
|---|
| ima | pronom | what | ¿Ima munanki kunan? What do you want now? |
|---|
| maypi | adverbe | where | ¿Maypi wasiyki kan? Where is your house? |
|---|
| hayk'aq | adverbe | when | ¿Hayk'aq hamunku kayman? When do they come here? |
|---|
| pi | pronom | who | ¿Pi chay qhariqa? Who is that man? |
|---|
| imarayku | adverbe | why | ¿Imarayku llakisqa kanki kunan p'unchay? Why are you sad today? |
|---|
| imayna | adverbe | how | ¿Imayna t'antata ruranki? How do you make bread? |
|---|
| kay | verbe | to be | Ñuqanchik kusisqa kachkanchik kunan p'unchay. We are very happy today. |
|---|
| ruway | verbe | to do | Ñuqa llamk'ayniyta kunan ruwani. I do my work now. |
|---|
| riy | verbe | to go | Paykuna yachaywasiman tutamanta rinku. They go to school early. |
|---|
| hamuy | verbe | to come | Wasiyman paqarin hamuy. Come to my house tomorrow. |
|---|
| rikuy | verbe | to see | Ñuqa urquta allinta rikuni. I see the mountain clearly. |
|---|
| yachay | verbe | to know | Ñuqa chay willakuyta allinta yachani. I know that story well. |
|---|
| yuyay | verbe | to think | Ñuqanchik ñawpaqman yuyanchik. We think about our future. |
|---|
| munay | verbe | to want | Ñuqa kunan q'uñi tiyata munani. I want hot tea now. |
|---|
| ruway | verbe | to make | |
|---|
| hap'iy | verbe | to take | Qillqata yachaywasiman hap'iy. Take the book to school. |
|---|
| quy | verbe | to give | Puka qillqata quway. Give me the red book. |
|---|
| niy | verbe | to say | Ñuqa sutiykita llamp'u simillawan nini. I say your name softly. |
|---|
| willay | verbe | to tell | Cheqaq willakuyta willaway. Tell me the true story. |
|---|
| tapuy | verbe | to ask | Yachachiqta chay tapuyta tapuy. Ask the teacher that question. |
|---|
| tariy | verbe | to find | Ñuqa mawka qillqayta tarini. I found my old book. |
|---|
| qhaway | verbe | to look | Anqas hanaqpachata qhaway. Look at the blue sky. |
|---|
| llamk'ay | verbe | to work | Paykuna llaqtapi llamk'anku. They work in the city. |
|---|
| mikhuy | verbe | to eat | Ñuqanchik sapa p'unchay arrusta mikhunchik. We eat rice every day. |
|---|
| upyay | verbe | to drink | Ñuqa sapa paqariyta yaku upyani. I drink water every morning. |
|---|
| puñuy | verbe | to sleep | Wawa tuta puñun. The child sleeps at night. |
|---|
| puriy | verbe | to walk | Ñuqanchik kuska yachaywasiman purinchik. We walk to school together. |
|---|
| phaway | verbe | to run | Churi ancha utqayta phawan. The boy runs very fast. |
|---|
| ñawinchay | verbe | to read | Ñuqa kay qillqata kunan ñawinchani. I read this book now. |
|---|
| qillqay | verbe | to write | |
|---|
| rimay | verbe | to speak | Ñuqanchik kaypi huk simita rimanchik. We speak one language here. |
|---|
| uyariy | verbe | to listen | Sumaq takiyta uyarikuy. Listen to the beautiful music. |
|---|
| uyariy | verbe | to hear | Ñuqa wayrata hawapi uyarini. I hear the wind outside. |
|---|
| rantiy | verbe | to buy | Ñuqanchik kunan p'unchay musuq rurukunata rantinchik. We buy fresh fruit today. |
|---|
| rantikuy | verbe | to sell | Paykuna llaqtapi t'antata rantikunku. They sell bread in town. |
|---|
| pagaq | verbe | to pay | |
|---|
| yanapay | verbe | to help | Wasipi mamaykita yanapay. Help your mother at home. |
|---|
| munakuy | verbe | to love | Ñuqa aylluyta sunquywan munakuni. I love my family deeply. |
|---|
| kawsay | verbe | to live | Paykuna mayu qayllapi kawsanku. They live near the river. |
|---|
| wañuy | verbe | to die | Llapa runakuna huk p'unchay wañunku. All people die one day. |
|---|
| yachay | verbe | to learn | Wawakuna sapa p'unchay yachaywasipi yachanku. Children learn at school daily. |
|---|
| yachachiy | verbe | to teach | Paykuna siminchikta allinta yachachinku. They teach our language well. |
|---|
| kichay | verbe | to open | Punkuta allillanmanta kichay, ama hina. Open the door slowly, please. |
|---|
| wichq'ay | verbe | to close | Tuta punkuta wichq'ay. Close the door at night. |
|---|
| runa | nom | person | Sapa runaqa sutiyuqmi. Each person has a name. |
|---|
| qhari | nom | man | Chay qhari ancha hatunmi. That man is very tall. |
|---|
| warmi | nom | woman | Warmi q'uñi tiyata upyan. The woman drinks hot tea. |
|---|
| wawa | nom | child | Wawa kunan puñushan. The child is sleeping now. |
|---|
| churi | nom | boy | Churi huk qillqata ñawinchan. The boy reads a book. |
|---|
| sipas | nom | girl | Sipas sapa paqariy takin. The girl sings every morning. |
|---|
| ayllu | nom | family | Aylluy kaypi kawsan. My family lives here. |
|---|
| mama | nom | mother | Mamay t'antata ruwan. My mother makes bread. |
|---|
| tayta | nom | father | Taytay sinchita llamk'an. My father works hard. |
|---|
| masi | nom | friend | Qam allin masiymi kanki. You are my good friend. |
|---|
| wasi | nom | house | Wasinchik ancha huch'uymi. Our house is very small. |
|---|
| wasi | nom | home | Ñuqa wasiyta kunan rishani. I am going home now. |
|---|
| yachaywasi | nom | school | Yachaywasi llaqtapim kachkan. The school is in town. |
|---|
| llaqta | nom | city | Kay llaqta ancha hatunmi. This city is very big. |
|---|
| pacha | nom | world | Pacha ancha hatunmi. The world is very large. |
|---|
| k'uchu | nom | room | K'uchu ancha chirim. The room is very cold. |
|---|
| pacha | nom | time | Pacha ancha utqayta pasan. Time passes very quickly. |
|---|
| p'unchay | nom | day | Kunan p'unchay allin p'unchaymi. Today is a good day. |
|---|
| tuta | nom | night | Tuta ancha chirim. The night is very cold. |
|---|
| paqariy | nom | morning | Paqariy kaypi sumaqmi. The morning is beautiful here. |
|---|
| chisi | nom | evening | Ñuqanchik chisipi purinchik. We walk in the evening. |
|---|
| simana | nom | week | Ñuqa sapa simana kaypi llamk'ani. I work every week here. |
|---|
| killa | nom | month | Kay killa ancha ocupasqam. This month is very busy. |
|---|
| wata | nom | year | Kay wata ancha importantemi. This year is very important. |
|---|
| kunan p'unchay | adverbe | today | Ñuqa kunan p'unchay wasipi llamk'ani. I work at home today. |
|---|
| paqarin | adverbe | tomorrow | Ñuqanchik paqarin paqariyta risunchik. We will go tomorrow morning. |
|---|
| qayna p'unchay | adverbe | yesterday | Qayna p'unchay chay qillqata ñawinchani. Yesterday I read that book. |
|---|
| kunan | adverbe | now | Kunan kayman hamuy. Come here right now. |
|---|
| inti | nom | sun | Inti ancha q'uñim. The sun is very hot. |
|---|
| killa | nom | moon | Killa kunan tuta k'ancharin. The moon is bright tonight. |
|---|
| quyllur | nom | star | Chay quyllur ancha k'ancharin. That star is very bright. |
|---|
| hanaq pacha | nom | sky | Hanaq pacha ancha anqasmi. The sky is very blue. |
|---|
| allpa | nom | earth | Allpa kunan p'unchay q'umirmi. The earth is wet today. |
|---|
| nina | nom | fire | Nina ancha q'uñim. The fire is very hot. |
|---|
| yaku | nom | water | Yaku ancha chirim. The water is very cold. |
|---|
| para | nom | rain | Para llapa p'unchay urman. The rain falls all day. |
|---|
| wayra | nom | wind | Wayra ancha kallpasapam. The wind is very strong. |
|---|
| mallki | nom | tree | Chay mallki ancha hatunmi. That tree is very tall. |
|---|
| t'ika | nom | flower | Kay t'ika ancha sumaqmi. This flower is very beautiful. |
|---|
| urqu | nom | mountain | Urqu ancha hatunmi. The mountain is very high. |
|---|
| mayu | nom | river | |
|---|
| mama qucha | nom | sea | Mama qucha ancha hatunmi. The sea is very large. |
|---|
| mikhuna | nom | food | Mikhuna ancha allinmi. The food is very good. |
|---|
| t'anta | nom | bread | Ñuqa sapa paqariy t'antata mikhuni. I eat bread every morning. |
|---|
| arrus | nom | rice | Ñuqanchik wasipi arrusta yanunchik. We cook rice at home. |
|---|
| aycha | nom | meat | Paykuna domingo p'unchay aychata mikhunku. They eat meat on Sunday. |
|---|
| challwa | nom | fish | Ñuqanchik kunan p'unchay challwata mikhunchik. We eat fish today. |
|---|
| runtu | nom | egg | Wawa huk runtuta mikhun. The child eats an egg. |
|---|
| ñuñu | nom | milk | Wawa q'uñi ñuñuta upyan. The baby drinks warm milk. |
|---|
| ruru | nom | fruit | Kay ruru ancha misk'imi. This fruit is very sweet. |
|---|
| tiya | nom | tea | Ñuqa sapa chisi tiyata upyani. I drink tea every evening. |
|---|
| kapi | nom | coffee | Pay sapa paqariy kapita upyan. He drinks coffee every morning. |
|---|
| uma | nom | head | Umay kunan p'unchay nanan. My head hurts today. |
|---|
| ñawi | nom | eye | |
|---|
| rinri | nom | ear | Rinriy asllam nanan. My ear hurts a little. |
|---|
| simi | nom | mouth | Simiykita hatunta kichay. Open your mouth wide. |
|---|
| sinqa | nom | nose | Sinqay ancha chirim. My nose is very cold. |
|---|
| maki | nom | hand | Makiykikunata kunan mayllakuy. Wash your hands now. |
|---|
| chaki | nom | foot | Chakiy kunan p'unchay nanan. My foot hurts today. |
|---|
| sunqu | nom | heart | |
|---|
| suti | nom | name | Sutiy Ana. My name is Ana. |
|---|
| qillqa | nom | book | Kay qillqa ancha mawkami. This book is very old. |
|---|
| simi | nom | word | Chay simi ancha importantemi. That word is very important. |
|---|
| simi | nom | language | Runasimi sumaq simim. Quechua is a beautiful language. |
|---|
| qullqi | nom | money | |
|---|
| llamk'ay | nom | work | Llamk'ayniy ancha sasam. My work is very hard. |
|---|
| munakuy | nom | love | Munakuy ancha importantemi. Love is very important. |
|---|
| takiy | nom | music | Takiy ancha sumaqmi. The music is very beautiful. |
|---|
| willakuy | nom | story | Chay willakuy ancha suni. That story is very long. |
|---|
| ñan | nom | way | Kaymi allin ñanqa. This is the right way. |
|---|
| ima | nom | thing | ¿Ima chay imaqa? What is that thing? |
|---|
| kawsay | nom | life | Kawsay ancha sumaqmi. Life is very beautiful. |
|---|
| punku | nom | door | Punku kunan kichasqam. The door is now open. |
|---|
| misa | nom | table | Qillqa misapi kachkan. The book is on the table. |
|---|
| tiyana | nom | chair | Tiyana ancha mawkami. The chair is very old. |
|---|
| antiwu | nom | car | Antiwu ancha utqaymi. The car is very fast. |
|---|
| allin | adjectif | good | Kay t'anta ancha allinmi. This bread is very good. |
|---|
| mana allin | adjectif | bad | Mikhuna ancha mana allinmi. The food is very bad. |
|---|
| hatun | adjectif | big | Chay wasi ancha hatunmi. That house is very big. |
|---|
| huch'uy | adjectif | small | Kay k'uchu ancha huch'uymi. This room is very small. |
|---|
| musuq | adjectif | new | Ñuqa musuq qillqata rantini. I bought a new book. |
|---|
| mawka | adjectif | old | Kay misa ancha mawkami. This table is very old. |
|---|
| suni | adjectif | long | Mayu ancha sunim. The river is very long. |
|---|
| hanaq | adjectif | high | Chay urqu ancha hanaqmi. That mountain is very high. |
|---|
| uray | adjectif | low | Chay misa ancha uraymi. That table is very low. |
|---|
| q'uñi | adjectif | hot | Tiya ancha q'uñim. The tea is very hot. |
|---|
| chiri | adjectif | cold | Yaku ancha chirim. The water is very cold. |
|---|
| kusisqa | adjectif | happy | Wawakuna ancha kusisqakuna kanku. The children are very happy. |
|---|
| llakisqa | adjectif | sad | |
|---|
| sumaq | adjectif | beautiful | Kay t'ika sumaqmi. This flower is beautiful. |
|---|
| facil | adjectif | easy | Kay llamk'ay ancha facilmi. This work is very easy. |
|---|
| sasa | adjectif | hard | Kay tapuy ancha sasam. This question is very hard. |
|---|
| utqay | adjectif | fast | Chay antiwu ancha utqaymi. That car is very fast. |
|---|
| unay | adjectif | slow | |
|---|
| allin | adjectif | right | Kutichisqayki allinmi. Your answer is right. |
|---|
| pantay | adjectif | wrong | Chay kutichiy pantasqam. That answer is wrong. |
|---|
| importante | adjectif | important | Kay qillqa ancha importantemi. This book is very important. |
|---|
| cheqaq | adjectif | true | Chay willakuy cheqaqmi. That story is true. |
|---|
| hunt'a | adjectif | full | |
|---|
| ch'usaq | adjectif | empty | K'uchu kunan ch'usaqmi. The room is empty now. |
|---|
| wayna | adjectif | young | Chay qhariqa waynaraqmi. That man is still young. |
|---|
| kallpasapa | adjectif | strong | Chay warmi ancha kallpasapam. That woman is very strong. |
|---|
| pisi kallpa | adjectif | weak | Wawa pisi kallpayuqraqmi. The child is still weak. |
|---|
| puka | adjectif | red | T'ika pukam. The flower is red. |
|---|
| anqas | adjectif | blue | Hanaq pacha kunan anqasmi. The sky is blue today. |
|---|
| q'omer | adjectif | green | Q'ura ancha q'omermi. The grass is very green. |
|---|
| q'illu | adjectif | yellow | T'ika q'illum. The flower is yellow. |
|---|
| yana | adjectif | black | Allqu yana. The dog is black. |
|---|
| yuraq | adjectif | white | Wasi yuraqmi. The house is white. |
|---|
| ari | interjection | yes | Ari, kunan entiendeni. Yes, I understand now. |
|---|
| mana | interjection | no | Mana, manam yachanichu. No, I do not know. |
|---|
| mana | adverbe | not | Manam kunan sayk'usqachu kani. I am not tired now. |
|---|
| wan | conjonction | and | |
|---|
| utaq | conjonction | or | Tiya utaq kapi allinmi. Tea or coffee is fine. |
|---|
| ichaqa | conjonction | but | Tiyata munani, ichaqa kapitapas. I want tea, but coffee too. |
|---|
| sichus | conjonction | if | Sichus hamunki, ñuqa qhipani. If you come, I stay. |
|---|
| imaraykuchus | conjonction | because | Puñuni tutamanta, imaraykuchus llamk'ani. I sleep early because I work. |
|---|
| wan | préposition | with | |
|---|
| mana ... -yuq | préposition | without | |
|---|
| paq | préposition | for | Kay qusqa qampaqmi. This gift is for you. |
|---|
| manta | préposition | from | Ñuqa chay llaqtamanta hamuni. I come from that city. |
|---|
| man | préposition | to | Ñuqanchik sapa p'unchay yachaywasiman rinchik. We go to school daily. |
|---|